विश्वकै सर्वाधिक धनी व्यक्ति तथा प्रविधि उद्यमी इलन मस्कले आगामी वर्ष अमेरिकाका प्रत्येक बालबालिकालाई आफ्नो अन्तरिक्ष प्रविधि कम्पनी ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) को एक-एक कित्ता सेयर उपहार स्वरूप दिने घोषणा गरेका छन्। मस्कले आफ्नै सामाजिक सञ्जाल प्ल्याटफर्म ‘एक्स’ (X) मार्फत यो घोषणा गर्दै यसलाई आफ्ना धेरै जनहितकारी योजनाहरूमध्येको "पहिलो कदम" भएको बताएका छन्।

मस्कको यो घोषणा आर्टिफिशियल इन्टेलिजेन्स (AI) कम्पनी 'एन्थ्रोपिक' (Anthropic) ले आफ्नो ५ प्रतिशत सेयर जनहितकारी कार्यमा लगाउने घोषणा गरेलगत्तै आएको हो। अमेरिकी जनगणना ब्युरो (US Census Bureau) को पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार अमेरिकामा १८ वर्षमुनिका बालबालिकाको सङ्ख्या करिब ७ करोड २० लाख (७२ मिलियन) रहेको छ।

गत जुन २०२६ मा सार्वजनिक निष्कासन (IPO) मा आएपछि स्पेसएक्सको सेयर मूल्य हाल करिब १४६ देखि १४९ अमेरिकी डलरको हाराहारीमा कारोबार भइरहेको छ। यदि ७ करोड २० लाख बालबालिकालाई एक-एक कित्ता सेयर दिने हो भने यसको कुल बजार मूल्य १० अर्ब ५२ करोड डलर (१०.५ Billion USD) भन्दा बढी हुन आउँछ।

मस्कको कुल सम्पत्ति करिब ९ खर्ब डलरभन्दा बढी छ। यो उपहार मस्कको कुल सम्पत्तिको करिब १ प्रतिशत मात्र हो। मस्कसँग हाल स्पेसएक्सको करिब ४२ प्रतिशत सेयर स्वामित्व र ८२ प्रतिशत भोटिङ अधिकार छ।

कार्यान्वयनमा कानुनी र व्यावहारिक प्रश्नहरू

मस्कले यो घोषणा गरे पनि नाबालकहरूसम्म सेयर कसरी पुर्‍याइन्छ र को-को योग्य हुनेछन् भन्नेबारे कम्पनी वा मस्कका तर्फबाट विस्तृत खाका बाहिर आउन बाँकी छ। हाम्राे अनुसन्धान र वित्तीय विश्लेषण अनुसार यो योजना कार्यान्वयनमा निम्नलिखित प्रश्न र जटिलताहरू देखिन्छन्:

नागरिकता र उमेरको दायरा: ‘अमेरिकाका हरेक बालबालिका’ भनिए तापनि अमेरिकी नागरिकता भएका बालबालिकाले मात्र पाउने हुन् कि अमेरिकामा बसोबास गर्ने गैर-नागरिक/शरणार्थीका बालबालिकाले पनि पाउनेछन्? नवजात शिशुदेखि १७ वर्षसम्मका सबै यसमा समेटिने हुन् वा होइनन् भन्ने खुलाइएको छैन।

कस्टोडियल एकाउन्ट (Custodial Accounts): अमेरिकाको धितोपत्र कानुन अनुसार १८ वर्षमुनिका नाबालकहरूले सिधै सेयर खाता वा सम्झौता गर्न पाउँदैनन्। उनीहरूका लागि आमाबाबु वा संरक्षक (Guardian) को निगरानीमा रहने ‘कस्टोडियल एकाउन्ट’ वा सङ्घीय ‘ट्रम्प एकाउन्ट्स’ मार्फत मात्र सेयर हस्तान्तरण गर्नुपर्ने हुन्छ।

बिक्री र हस्तान्तरणमा प्रतिबन्ध: बालबालिका वा उनीहरूका अभिभावकले चाहेका बेला यो सेयर बेचेर नगद बनाउन पाउँछन् वा बालिग (१८ वर्ष) नभएसम्म सेयर "लक-इन" (Lock-in) अवधिमा रहनेछ भन्नेबारे ठोस नियम बनाउन बाँकी छ।

अमेरिकी बालबालिकाहरूका लागि लगानीको वातावरण बनाउन अमेरिकामा पहिलेदेखि नै केही पहलहरू सञ्चालनमा छन् । अमेरिकी सरकारले सन् २०२५ जनवरी १ देखि २०२८ डिसेम्बर ३१ बिच जन्मिने बालबालिकाहरूका लागि १ हजार अमेरिकी डलरको एकमुस्ट 'सिड मनी' दिने गरी वित्तीय कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको थियो। मस्कको घोषणाअघि नै स्पेसएक्सकी प्रेसिडेन्ट तथा सीओओ ग्वेन सटवेल (Gwynne Shotwell) र उनका श्रीमान्‌ले न्यून आय भएका क्षेत्रका २० लाखभन्दा बढी बालबालिकाहरूका लागि करिब ३२ करोड डलर बराबरको स्पेसएक्स सेयर 'ट्रम्प एकाउन्ट्स' मार्फत हस्तान्तरण गर्ने प्रतिबद्धता जनाइसकेका छन्।

नोभेम्बर २०२६ मा हुन गइरहेको अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचन (Midterm Elections) को पूर्वसन्ध्यामा मस्कको यस्तो घोषणा आउनुलाई कतिपय विश्लेषकहरूले राजनीतिक अर्थमा पनि हेरेका छन्। मस्कले रिपब्लिकन पार्टी र राजनीतिक अभियानहरूमा ठूलो रकम खर्च गर्दै आएका छन्। यद्यपि, यो घोषणा राजनीतिक लाभका लागि मात्रै गरिएको हो भन्नका लागि कुनै प्रत्यक्ष प्रमाण भने छैन।

यदि मस्कले यो घोषणालाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा ल्याए भने यसले अमेरिकाका करोडौँ युवा पुस्तालाई सानै उमेरमा सेयर बजार र वित्तीय साक्षरतासँग जोड्ने ऐतिहासिक कदम साबित हुनेछ।