त्रिभुवन विश्वविद्यालय परिसरभित्र रहेको राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र (एन.आई.सी.) नेपालमा विज्ञान, प्रविधि र स्थानीय सिर्जनशीलताको माध्यमबाट परिवर्तन सम्भव छ भन्ने सशक्त उदाहरण हो। नोभेम्बर ९, २०१२ (वि.सं. २०६९ कार्तिक २४) मा वैज्ञानिक तथा सामाजिक अभियन्ता महावीर पुनको नेतृत्वमा स्थापना भएको यो केन्द्र आज विचार, प्रयोग र आशाको केन्द्र बनेको छ।

परम्परागत संस्थाभन्दा फरक, एन.आई.सी. मुख्यतः सरकारी संरचनाभन्दा बाहिर रहेर सञ्चालन भइरहेको छ। यो जनताको सहयोग, स्वयंसेवकको योगदान र शैक्षिक संस्थासँगको सहकार्यमा अघि बढिरहेको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयले जग्गा र केही संस्थागत सहयोग दिएको भए पनि केन्द्र अझै समुदायमा आधारित छ। यसले सामूहिक प्रयासबाट नवप्रवर्तन कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

यस अभियानलाई अझ प्रेरणादायी बनाउने कुरा महावीर पुनको व्यक्तिगत समर्पण हो। केन्द्र सञ्चालनका लागि उनले आफ्नै आत्मकथा “महावीर पुन: सम्झना, सपना र अविरल यात्रा” बेचेर आएको आम्दानी प्रयोग गर्दै आएका छन्। सन् २०२६ को सुरुवातसम्म उनले करिब १२ करोड रुपैयाँ संकलन गरिसकेका छन्। यसले केवल आर्थिक सहयोग मात्त जुटाएको छैन आम नागरिकलाई पनि नवप्रवर्तनमा सहभागी हुन प्रेरित गरिरहेको छ ।

केन्द्रमा भ्रमण गर्दा केवल प्रविधि मात्र होइन, यहाँ काम गरिरहेका व्यक्तिहरूको प्रेरणादायी कथा पनि देखाउँछ। कृषि उपकरणदेखि खाद्य आविष्कारसम्म, यहाँ स्थानीय समस्या समाधान गर्ने व्यावहारिक उपायहरू विकास भइरहेका छन्।

यसको एक राम्रो उदाहरण सेवानिवृत्त खाद्य प्राविधिक शोभा श्रेष्ठको काम हो। उनले आयातित नरिवललाई विभिन्न उपयोगी उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने काम गरिरहेकी छन्। उनको “शून्य फोहोर” अवधारणाअनुसार नरिवलको हरेक भाग प्रयोग गरिन्छ—पानी, मलाई, तेलदेखि कोकोपीटसम्म। नरिवलको खोलबाट कपसमेत बनाइन्छ। यसले दिगोपन र व्यवसायलाई सँगै अघि बढाउन सकिने देखाउँछ।

एन.आई.सी. ले स्वस्थ र स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने साना खाद्य उद्योगलाई पनि सहयोग गर्छ। फाबा बीन (बकुल्ला) चिप्स, ओटबाट बनेका ऊर्जा बार, र लप्सीको अचार जस्ता उत्पादनले बजारका प्रशोधित खानाको राम्रो विकल्प दिन्छन्। यस्ता उत्पादनले पोषण सुधार्नुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि बलियो बनाउँछन्।

परम्परा र प्रविधिको समन्वय
खाद्य क्षेत्रमा मात्र होइन, केन्द्रले परम्परागत सीप र आधुनिक प्रविधिलाई जोड्ने काम पनि गरिरहेको छ। सारंगी जस्ता परम्परागत सामग्रीसँगै हर्बल ड्रायर, दही बनाउने मेसिन र अन्न प्रशोधन उपकरण पनि बनाइन्छन्।

गहुँ, मकै र धानका लागि बनाइएका मेसिनहरूले किसानका वास्तविक समस्या—जस्तै फसलपछि हुने क्षति र मौसममा निर्भरता—कम गर्न मद्दत गर्छन्। अन्न सुकाउने र छुट्याउने मेसिनले उत्पादन बढाउने, बिग्रने घटाउने र बजार मूल्य सुधार गर्ने काम गर्छ।

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रका मुख्य उद्देश्यहरू यसप्रकार छन्:

- अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको विकास गर्नु
- औपचारिक शिक्षाभन्दा बाहिरका सिर्जनशील व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु
- देशभित्र अवसर सिर्जना गरेर ब्रेन ड्रेन घटाउनु
- नेपालको आवश्यकताअनुसार प्रविधि विकास गर्नु
- उद्यमशीलता र आत्मनिर्भरता बढाउनु
- स्थानीय ज्ञान र वैज्ञानिक सीपलाई जोडेर, केन्द्रले नेपालका लागि उपयुक्त नवप्रवर्तन प्रणाली विकास गरिरहेको छ।

समुदायमा प्रभाव: अवसर र चुनौती
सकारात्मक पक्षहरू
१. नवप्रवर्तकहरूको सशक्तिकरण
स्रोत र अवसर नभएका व्यक्तिहरूलाई पनि आफ्नो विचार अघि बढाउने मौका मिल्छ।

२. दिगो अभ्यासको प्रवर्द्धन
शून्य फोहोर जस्ता अभ्यासले वातावरण संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउँछ।

३. कृषि विकास
सस्तो र उपयोगी मेसिनले किसानलाई घाटा कम गर्न र आम्दानी बढाउन मद्दत गर्छ।

४. रोजगारी र उद्यमशीलता
स्थानीय स्तरमा रोजगारी र साना व्यवसायको विकास हुन्छ।

५. ब्रेन ड्रेन न्यूनीकरण
देशभित्रै अवसर सिर्जना हुँदा युवाहरू विदेश जानुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ।

चुनौतीहरू
१. आर्थिक समस्या
दान र सहयोगमा निर्भर हुँदा दीर्घकालीन स्थायित्व चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

२. सीमित सरकारी सहयोग
नियमित सरकारी लगानीको अभावले विस्तारमा समस्या हुन्छ।

३. विस्तारको कठिनाइ
धेरै आविष्कारहरू प्रारम्भिक चरणमै सीमित रहन्छन्।

४. जनचेतनाको कमी
दुर्गम क्षेत्रका धेरै मानिसहरू अझै केन्द्रबारे अनभिज्ञ छन्।

५. बजार र प्रविधि चुनौती
आविष्कारलाई बजारसम्म पुर्‍याउन थप सुधार र सहकार्य आवश्यक छ।

कीर्तिपुरको राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र केवल अनुसन्धान गर्ने ठाउँ मात्र होइन, यो आत्मनिर्भरता, सिर्जनशीलता र सामूहिक प्रयासको उदाहरण हो। महावीर पुनको पहल र जनसहयोगले यो केन्द्रलाई विशेष बनाएको छ।

चुनौतीहरू हुँदाहुँदै पनि, एन.आई.सी. ले देखाएको छ कि ठूलो परिवर्तनका लागि ठूलो स्रोत होइन, स्पष्ट सोच, सहकार्य र दृढ इच्छाशक्ति चाहिन्छ। 

(लेखकद्वय: एम.एससी. एजी, दोस्रो सेमेस्टर, आई.ए.ए.एस., टी.यू., कीर्तिपुरमा अध्ययनरत छन्)