हिजोआज कम उमेरका युवाहरूले पनि निरन्तर थकान, ऊर्जाको कमी, पेटको बोसो बढ्ने र विनाकारण चिडचिडापन महसुस गर्ने गुनासो बढ्दो छ। पहिले वृद्धवयका पुरुषहरूमा मात्र देखिने यस्ता समस्यालाई हालसम्म 'तनाव' (Stress) का रूपमा मात्र हेरिने गरिएको थियो। तर, स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यी लक्षणहरू पुरुषको शरीरका लागि अति नै महत्त्वपूर्ण हर्मोन टेस्टोस्टेरोन (Testosterone) को कमीका कारण हुन सक्छन्।

यद्यपि, लामो समयसम्म थकान महसुस हुनु वा शरीरको वजन बढ्नु थाइराइड, रक्तअल्पता (Anemia), डिप्रेसन वा निद्राको खराबीका कारण पनि हुन सक्ने भएकाले चिकित्सकको परामर्शमा परीक्षण गराउनु अनिवार्य मानिन्छ।

के हो टेस्टोस्टेरोन र यो किन आवश्यक छ?
'क्लिभल्याण्ड क्लिनिक'का अनुसार टेस्टोस्टेरोन पुरुषहरूको प्रमुख यौन हर्मोन (Male Sex Hormone) हो, जुन मुख्य रूपमा अण्डकोष (Testes) मा उत्पादन हुन्छ। किशोरावस्थामा आवाज गहिरो हुनु, दाह्री-जुँगा आउनु र मांसपेशीको विकास हुनुमा यसको मुख्य भूमिका हुन्छ।

वयस्क पुरुषहरूमा भने यसले केवल यौन इच्छा (Libido) वा शुक्राणु उत्पादन (Sperm Production) मा मात्र होइन, ऊर्जाको स्तर, मांसपेशीको तागत, हड्डीको घनत्व (Bone Density), रातो रक्तकोशिका (RBC) निर्माण र मानसिक स्वास्थ्यलाई समेत सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ।

सामान्यतया ३० वर्षको उमेरपछि पुरुषहरूमा प्रत्येक वर्ष करिब १ प्रतिशतका दरले टेस्टोस्टेरोनको स्तर घट्दै जान्छ। 'अमेरिकन युरोलोजी एसोसियसन'का अनुसार युवा अवस्थामै यो हर्मोन कम हुने दर १ प्रतिशत जति छ भने ८० वर्ष नाघेका ५० प्रतिशत पुरुषहरू यसबाट प्रभावित हुन्छन्।

हार्वर्ड मेडिकल स्कूलका एन्डोक्राइनोलोजिस्ट डा. शैलेन्डर भसीनका अनुसार मोटोपना (Obesity), टाइप-२ मधुमेह (Type 2 Diabetes), स्लीप एप्निया (Sleep Apnea - निद्रामा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या) र अत्यधिक मदिरा वा धुम्रपानको सेवनले यस हर्मोनको स्तर द्रुत गतिमा घटाउँछ।

कम टेस्टोस्टेरोनका प्रमुख लक्षणहरू
निरन्तर थकान र ऊर्जाको कमी: पर्याप्त सुत्दा पनि शरीरमा तागत नहुनु वा मानसिक कमजोरी हुनु।

मांसपेशी घट्नु र पेटको बोसो बढ्नु: व्यायाम गर्दा पनि मांसपेशी (Muscle Mass) को विकास नहुनु र पेट वरिपरि बोसो (Visceral Fat) जम्नु।

स्वभावमा परिवर्तन (Mood Swings): अचानक चिडचिडापन आउनु, आत्मविश्वास घट्नु र डिप्रेसनका लक्षणहरू देखिनु।

एकाग्रतामा कमी (Brain Fog): काममा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु र साना-तिना कुराहरू बिर्सनु।

कपाल झर्नु: हर्मोनको असन्तुलनले गर्दा शरीरको रौं वा कपाल पातलो हुँदै जानु।

रोग निदान
रगत परीक्षण (Fasting Blood Test) मा टेस्टोस्टेरोनको मात्रा ३०० नानोग्राम प्रति डेसिलिटर (300 ng/dL) भन्दा कम पाइएमा र लक्षणहरू समेत देखिएमा मात्र यसको कमी भएको पुष्टि हुन्छ।

यसको उपचारका लागि टेस्टोस्टेरोन रिप्लेसमेन्ट थेरापी (Testosterone Replacement Therapy - TRT) को प्रयोग गरिन्छ। डा. भसीनका अनुसार TRT अन्तर्गत इन्जेक्सन (Injections), छालामा लगाउने जेल (Gels), प्याच (Patches), वा पिल्स (Pills) को माध्यमबाट हर्मोनको मात्रा सन्तुलनमा ल्याउन सकिन्छ। तर, प्रोस्टेट क्यान्सर वा उच्च रक्तचापका रोगीहरूले चिकित्सकको कडा निगरानीविना यो थेरापी लिनु हुँदैन।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार औषधि वा थेरापीअघि दैनिक जीवनशैलीमा सुधार गरेर पनि टेस्टोस्टेरोनको स्तर बढाउन सकिन्छ जस्तै - स्ट्रेन्थ ट्रेनिङ (Strength Training): दैनिक रूपमा तौल उठाउने व्यायाम वा 'हाई-इन्टेन्सिटी इन्टरभल ट्रेनिङ' (HIIT) गर्ने।

सन्तुलित आहार (Balanced Diet): भोजनमा पर्याप्त प्रोटिन, स्वस्थ बोसो (Healthy Fats) र भिटामिन-डी (Vitamin D) समाविष्ट गर्ने।

तनाव व्यवस्थापन (Stress Management): तनाव गराउने 'कोर्टिसोल' (Cortisol) हर्मोनले टेस्टोस्टेरोन घटाउने भएकाले ध्यान तथा योग गर्ने।

पर्याप्त निद्रा: दैनिक ७ देखि ८ घण्टाको गुणात्मक निद्रा लिने।

हानिकारक रसायनबाट बचावट: प्लास्टिकमा पाइने 'बीपीए' (BPA) जस्ता इस्ट्रोजन बढाउने रसायन र मदिरा/धुम्रपानबाट टाढा रहने।

लामो समयसम्म थकान, मुड स्विंग वा पेटको बोसो बढ्ने समस्या भएमा आफैँ अनुमान लगाउनुको सट्टा 'एन्डोक्राइनोलोजिस्ट' (Hormone Specialist) वा 'युरोलोजिस्ट' (Urologist) सँग परामर्श गरी उचित स्वास्थ्य जाँच गराउनु नै सुरक्षित उपाय हो।