भारतको राजधानी नयाँदिल्ली पाकिस्तानको लाहोरलाई उछिन्दै शुक्रबार विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित सहर बनेको छ । वायु प्रदूषणको स्तर खतरनाक अवस्थामा पुगेपछि करिब २ करोड जनसङ्ख्या रहेको दिल्ली बाक्लो धुवाँ र तुवाँलो (स्मग) ले ढाकिएको छ । प्रदूषणका कारण सहरका विभिन्न क्षेत्रमा दृश्यता (भिजिबिलिटी) समेत अत्यन्तै न्यून स्तरमा झरेको छ ।

स्विट्जरल्यान्डस्थित वायु गुणस्तर अनुगमन गर्ने संस्था ‘आइक्यूएयर’ (IQAir) का अनुसार शुक्रबार दिल्लीको वायु गुणस्तर सूचकाङ्क (एक्यूआई) ३३४ मापन गरिएको छ, जसलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले ‘खतरनाक’ तह मानिन्छ । यस सूचकाङ्कका आधारमा दिल्ली विश्वका प्रमुख सहरमध्ये सबैभन्दा बढी प्रदूषित सहर बनेको हो ।

तर, भारतको सरकारी निकाय ‘केन्द्रीय प्रदूषण नियन्त्रण बोर्ड’ (सीपीसीबी) ले भने दिल्लीको एक्यूआई अझ उच्च अर्थात् ४०३ मापन गर्दै यसलाई ‘अति गम्भीर’ श्रेणीमा राखेको छ । स्विस संस्था र भारतीय सरकारी निकायको तथ्याङ्कमा भिन्नता देखिनुको मुख्य कारण उनीहरूले प्रयोग गर्ने वायु गुणस्तर सूचकाङ्कको मापन पद्धति र वर्गीकरण प्रणाली फरक हुनु हो ।

सामान्यतया एक्यूआई ५० सम्मलाई स्वच्छ तथा राम्रो वायु गुणस्तर मानिन्छ, जहाँ स्वास्थ्य जोखिम नगण्य हुन्छ । तर, दिल्लीको सूचकाङ्क सामान्य भन्दा कैयौँ गुणा माथि पुगेपछि बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा श्वासप्रश्वासका बिरामीमा गम्भीर स्वास्थ्य असर पर्न सक्ने चिन्ता बढेको छ ।

भारतीय समाचार एजेन्सी एएनआईले सार्वजनिक गरेका दृश्यहरूमा बाक्लो तुवाँलोबिच सवारी साधनहरू बत्ती बालेर गुडिरहेको देखिन्छ भने मुख्य सडकका बत्तीसमेत धमिलो देखिएका छन् । प्रदूषण नियन्त्रण गर्न प्रशासनले सडकका बिचमा पानीको मसिनो फोहोरा (एन्टी-स्मग गन) छर्ने प्रणालीसमेत परिचालन गरेको छ ।

जाडो यामसँगै किन बढ्छ वायु प्रदूषण ?
भारतको उत्तरी क्षेत्र र छिमेकी पाकिस्तानका सहरहरूमा जाडो याम सुरु भएसँगै वायु प्रदूषणले बर्सेनि विकराल रूप लिने गरेको छ । जाडो मौसममा चिसो र भारी हावाले प्रदूषित वायुलाई माथि वायुमण्डलमा फैलिन नदिई जमिननजिकै थुनेर राख्छ ।

यस्तो अवस्थामा सवारी साधनबाट निस्कने धुवाँ, निर्माण कार्यबाट उत्पन्न धुलो तथा छिमेकी राज्यहरूमा कृषि अवशेष (पराल) जलाउँदा निस्कने धुवाँ वायुमण्डलमा लामो समयसम्म जम्मा भइरहन्छ । प्रदूषक तत्त्वको मात्रा बढ्दै जाँदा वायुको गुणस्तर खस्किएर बाक्लो तुवाँलो लाग्ने र त्यसले जनस्वास्थ्यसँगै दैनिक आवागमन र अर्थतन्त्रमा समेत प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको छ ।